Т.Эрдмаа

Өнгөрсөн түүхийн гэрч  нь соёлын биет (хөдлөх ба үл хөдлөх) болон биет бус өвүүд байдаг билээ. Тиймээс улс орнууд соёлын өвөө нандигнан дээдэлж, хайрлан хамгаалж, хойч үедээ бүрэн бүтнээр нь өвлүүлэхэд онцгой анхаардаг юм. Соёлын өвүүд нь түүх, соёлын төдийгүй эдийн засгийн, сэтгэлгээний гээд олон талын ач холбогдолтой. Гэтэл сүүлийн үед соёлын өвийг сүйтгэх, хадны сүг зургууд дээр элдэв янзын бичиг бичих үзэгдэл газар авчээ.  Мөн шар тос, сүү түрхэж гэмтээх явдал гарсаар байгаа аж. Үүнээс гадна соёлын дурсгалууд нь мал амьтан, нар салхины нөлөөгөөр бүдгэрч байгаа юм.

Жишээлбэл, Ховд аймгийн Музейн сан хөмрөгийн хэлтсийн судалгаагаар улс, аймгийн соёлын өвд багтсан олон тооны дурсгалт газрууд гэмтэн сүйдэж байгаа нь илэрсэн мэдээлэл бий. Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын үзлэг, тооллогод хамрагдсан нийт дурсгалын 35.5  хувь  буюу 2149 дурсгал хүний нөлөөллөөр гэмтсэн байна. Тодруулбал, тоносон 577, сүйтгэсэн 994, будаж балласан 16, хугалсан 31, сийлсэн 13, зөөгдсөн 29, алга болсон найм, тос сүүний бохирдолтой гурав,  хадаг бөс даавуу ороосон, уясан дөрөв, дэд бүтцийн аюулд өртсөн 49, аж ахуйн үйл ажиллагаанд өртсөн 425 түүх соёлын үнэт дурсгал байгаа нь судалгааны үр дүнд тогтоогджээ.

Мөн  “Ишгэн Толгой”-н хадны зургийн тэн хагас нь үүрэн холбооны дамжуулагч станц байрлуулсны улмаас бүрэн устсан байна. Үүнээс гадна төв зам дагуу байрлалтай боловч ямар нэгэн хамгаалалт, тэмдэглэгээ, мэдээллийн самбар байхгүйн улмаас дурын нэг нь авирч, он цагийн эрхээр хэврэг болсон хад чулууг бутраан нурааж байгаа дүр зураг харагдсан байна. Шинжлэх ухааны ач холбогдол талаас нь авч үзвэл Палеолитын үеийн хадны зургийн дотор урд өмнө огт дүрслэгдэж байгаагүй барын зураг гурван удаа энд тохиодог нь Монгол-Алтайд Палеолитын үед бар нутаглаж байсныг нотолдог аж.

Түүнчлэн Бодончийн хавцлын Сэнж Хадны зогсоол амралтын цэг нь аливаа тэмдэг тэмдэглэгээгүй, хогийн цэг хариуцсан эзэнгүй учраас хог хаягдал ихээр төвлөрсөн байна.

Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутагт орших хад, чулуун дээр бичээс үлдээх, зураг зурсан тохиолдолд Монгол Улсын Зөрчлийн тухай хуулийн 7.17 дугаар зүйлд заасны дагуу иргэнийг 500 мянга, аж ахуйн нэгжийг таван сая  төгрөгөөр торгох хуулийн зохицуулалттай юм.

Манай улсын хувьд соёлын өвүүдийг тоолж бүртгэх, сэргээн засварлах, хадгалж хамгаалах үйл ажиллагааг “Соёлын өвийн үндэсний төв” хариуцан ажилладаг. Хуулийн дагуу соёлын өвийн хэлбэрээс шалтгаалж 3-5 жил тутамд нэг удаа хийгдэх учиртай.

Улс орон бүрд аливаа түүх, дурсгалын зүйлийг “Соёлын өв” хэмээн үзэх шалгуур үзүүлэлтүүд түүхийн болон соёлын ялгаатай байдлаас хамаарч өөр өөр байдаг аж. Жишээ нь үл хөдлөх биет өвийн хувьд Мексик улсад 1522-1900 оны үеийн барилга, Польш улсад дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнөх үеийн барилгуудыг соёлын өв хэмээн үзэж, хамгаалалтад авдаг байна. Монгол Улсын хувьд 1994 онд батлагдсан “Түүх соёлын дурсгалын зүйлийг хамгаалах тухай хууль”-ийн соёлын өвийн жагсаалтад өөрчлөлт оруулах Эрдмийн зөвлөл байгуулагдан, 1924 оноос өмнө баригдсан дурсгалт барилгуудыг соёлын өвд тооцохоор шинэчилсэн байдаг. Харин одоогийн байдлаар соёлын өвтэй холбоотой ямар нэг асуудлыг Засгийн Газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоол, 2014 оны “Соёлын өвийг хамгаалах тухай хууль”-ийн дагуу шийдвэрлэн ажилладаг. Гэхдээ уг хуульд биет өвийг “Соёлын өв”-д хамааруулан үзэх шалгуур үзүүлэлт хангалттай тодорхой биш хэмээн мэргэжилтнүүд үздэг байна. Монгол Улс 1990 онд “Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийг хамгаалах тухай конвенц”-д нэгдэж байжээ. Үүнээс гадна "Хөшөө дурсгал, дурсгалт газрыг хадгалж хамгаалах, сэргээн засварлах Венецийн Харти" зэрэг олон улсын олон баримт бичигт нэгдэн оржээ. Тэгэхээр бид НҮБ, ЮНЕСКО-ийн гишүүн орны хувьд түүх дурсгал, соёл өвийн асуудалд тун хүндэтгэлтэй хандах амлалт, үүрэгтэй байх нь.

Эх сурвалж: Монголын мэдээ сонин

2023 оны наймдугаар сарын 24. Пүрэв №133 (5861)