Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хороо хамтран “Халзан бүрэгтэй” орд газрын ашиглалт, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлийг нарийвчлан судлах" ерөнхий хяналтын сонсгол өчигдөр Төрийн ордонд  боллоо.

Сүүлийн үед олны анхаарлын төвд байгаа уг ордтой холбоотой Ерөнхий хяналтын сонсголд Их хурлын гишүүдээс гадна ажиглагч, төрийн болон төрийн бус байгууллага, иргэдийн төлөөлөл зэрэг нийт 126 хүн ирсэн байв. Мөн Ховд аймгийн Мянгад сумын иргэдийг төлөөлж 50, Ховд аймгийн холбогдох төрийн байгууллага, иргэдийг төлөөлж 15, нийт 65 хүн тус аймгаас хүрэлцэн ирж, сонсголд оролцлоо.

Сонсголын эхэнд Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамны Бодлого төлөвлөлт, судалгааны хэлтсийн дарга М.Мэндбаяр “Газрын ховор элементийн судалгаа, эрх зүйн орчин” сэдэвт илтгэлээ танилцуулав. Газрын ховор элементүүд нь нарны зайн хураагуур, салхин сэнсний хөдөлгүүр, батарей, шилэн кабель, Hybrid машины бүрэлдэхүүн, ухаалаг тоног төхөөрөмж, дэлгэц хийхэд гол түүхий эд болдог гээд газрын ховор элемент түгээмэл тархацтай биш, төвлөрсөн тогтсон орд дээрээ ч сарнисан байдаг учраас ховор гэдэг” хэмээн тэрээр тайлбарлаж байлаа.

Илтгэлд Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамнаас цаашид газрын ховор элементийн талаар дунд хугацааны төлөвлөгөө боловсруулахын зэрэгцээ хайгуулын ажлыг эрчимжүүлэх, ашиглаж буй ордуудын баяжмалын хаягдлыг шинжлэх, хил залгаа газрын ховор элементийн ордуудын үргэлжлэлийг Монгол Улсад судлахаар тусгасан байв. Мөн газрын ховор элементийн зургаан ордод технологийн шийдэл, хөрөнгө оруулалтыг татахад дэмжих, олон улсаас туршлага судлах, БНСУ-Монгол Улсын хамтарсан ховор металлын судалгааны төв байгуулах, нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд суурь судалгааг идэвхжүүлэх, боловсон хүчнийг бодлогоор бэлтгэх зэрэг арга хэмжээ авах шаардлагатай байна гэж дүгнэсэн байлаа.

"Халзан бүрэгтэй” ордын талаар өнөөгийн нөхцөл байдал, тусгай зөвшөөрөл олгосон талаарх дүгнэлт"-ийг шинжээч Х.Лхагвабаатар танилцуулав. Тус танилцуулгад, ордын судлагдсан байдал, бусад ордуудтай харьцуулсан судалгаа, аж ахуйн нэгжийн мэдээлэл, олборлолт, баяжуулалтын талаар хөндсөн юм. Тухайлбал, газрын ховор элементийн ордууд нь таван  аймгийн нутагт,  зургаан ерөнхий орд газрыг хамарсан. Үүнээс нэг нь шороон орд,  үлдсэн нь үндсэн орд гээд хүнд, хөнгөн хоёр элементийг агуулснаараа онцлогтойг шинжээч онцлов.

Үргэлжлүүлэн шинжээч Т.Аззаяа “Газрын ховор элемент: Хүдэр, баяжмалыг боловсруулах химийн технологийн талаарх дүгнэлт”-ийг танилцуулсан. Тэрбээр газрын ховор элемент нь ховор гэгддэг ч дэлхийн царцдаст харьцангуй өргөн тархсан, баяжуулах, боловсруулахад нарийн технологи шаардана гэж байлаа. “Халзан бүрэгтэй” ордын үйлдвэрийн ач холбогдолтой хэмжээгээр  Zr, Nb, газрын ховор элементүүд агуулсан, нийлмэл бүтэцтэй, хүнд баяжигддаг эрдсүүдээс бүрдсэн тул баяжуулах технологийн судалгааг нарийвчлан хийж, зохистой горимыг тогтоох шаардлагатай гэв. Цаашлаад зөвхөн газрын ховор элемент бус бусад үйлдвэрийн ач холбогдолтой элементүүдийг гарган авахад анхаарах, баяжмал болон хаягдал дахь U, Th-ийн тархалтыг тогтоох нь зүйтэй гэлээ.  

Дараа нь “Халзан бүрэгтэй” орд газрын байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл болон бүс нутгийн нийгмийн нөлөөлөл”-ийн талаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Хүрээлэн буй орчны бодлого, үнэлгээний газрын дарга Г.Энхмөнх танилцуулсан. Тэрбээр, газрын ховор элементийн ордыг ил аргаар ашиглах төслийн талаар байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх шаардлагатай гэснийг дурдлаа. Тодруулбал, төслийн үйл ажиллагаанаас хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, учруулах хохирлын хэмжээг тооцож, нийлбэр үнэлгээг гарган уг төслийг экологи, эдийн засгийн үр ашигтайгаар хэрэгжүүлэх боломжтой эсэх, орд газрын гадаргын болон газрын доорх усны харилцан хамаарал, уст үеийн хөдөлгөөн, тархалтыг олборлох технологитой уялдуулан нарийвчлан судалж, эрх бүхий байгууллагаар усны нөөцийн дүгнэлт гаргуулах шаардлагатай гэсэн байв.

Мөн газрын ховор элемент олборлох, төслийн бүрэлдэхүүн хэсгээс ялгарах бохирдлын хэмжээ, түүний тархалт, нөлөөллийг хүрээг тодорхойлж, зураглал гаргах, бүтээгдэхүүн тээвэрлэх авто замыг холбогдох шаардлагад нийцүүлэх асуудлыг тайланд нарийвчлан тусгах, уурхайн хаалтын урьдчилсан төлөвлөлтийг хийх, ажлын тайланг төсөл хэрэгжих багийн иргэдийн Нийтийн Хурлаар хэлэлцүүлж, шийдвэрийг тайланд хавсаргах талаар чиглэл болгосон байна.

Сонсголд “Халзан бүрэгтэй” орд ашиглалтаас үүдэх байгаль орчин, нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл"-ийн талаар шинжээч Н.Наранцэцэг дүгнэлтээ танилцуулав. Тус танилцуулгад байгаль орчны чиглэлээр хийсэн ажил, төслийн явц, болзошгүй сөрөг нөлөөллийн үнэлгээ, агаар, ус, хөрс, орчны дуу чимээ, цацраг чанарын хяналт, шинжилгээний үр дүн, Ховд аймгийн Мянгад сумын хүн амын эрүүл мэндийн байдал, малын эрүүл мэндийн үнэлгээ, төслийн ерөнхий мэдээлэл, ач холбогдлын талаар хөндсөн байв. Тухайлбал, төслийн стратеги, санхүү, бусад ач холбогдлын талаар илтгэлд дурджээ.

Халзан бүргэтэй орд газрыг ашиглаж эхэлснээр гуравдагч хөршийн шууд хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх, 32.7 тэрбум төгрөгийн нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөгдөх, төсвийн орлого жилд 8.7 тэрбумаар нэмэгдэх, 400-500 гаруй ажлын байр шинээр бий болох, нарийн мэргэшсэн боловсон хүчнүүд ажиллах, шинэ технологийг нутагшуулах зэрэг ач холбогдолтой болохыг илтгэлд онцолжээ.

Албаны бөгөөд мэргэжлийн төлөөлөл үг хэлж, илтгэл танилцуулсны дараа орон нутгаас ирсэн төлөөллүүд үгээ хэлж эхэлсэн. Тухайлбал, 25 хүн тус бүр гурван минутаар үг хэлсэн. Мөн 17 оролцогч иргэд үг хэлэх саналаа өгнөөр сонсгол дараагийн гурван цаг орчмын хэлэлцүүлэг өрнөв.

 Ховд аймгийн Мянгад сумын төлөөлөл н.Төрмөнх:

“Халзан Бүргэтэй”-г тойрсон хэд хэдэн ноцтой асуудал байгаа. Нөлөөллийн бүсийн болон бүс нутгийн иргэд, нийтийн эрх ашиг зөрчигдөж байгаа. Хамгийн эхэнд Монголиан Нэшнл кредит компани тусгай зөвшөөрлийг хууль бусаар энэ эрхийг авсан. Тухайн компани цацраг идэвхит ашигт малтмалын лицензийг авсан байгаа. Гэтэл Цөмийн энергийн тухай хуулийн дагуу тухайн компани энгийн ашигт малтмалын лицензээр авснаа тусгай лиценз болгож шилжүүлэх ёстой байснаа шилжүүлэхгүй яваад байгаа учраас хуульд тодорхой заасны дагуу цуцлагдах ёстой байгаа. Мөн байгаль орчны тухай хуульд заасан заалтыг огт биелүүлэхгүй байгаа. Нийгмийн лиценз аваагүй, нөлөөллийн бүсийн иргэдээр хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй хэрнээ тэнд хөрөнгө оруулалт хийх нэрээр бүс нутгийн иргэдэд янз бүрийн эд зүйл тарааж байгаа нь авлигын шинжтэй.

Байгаль орчны ноцтой зөрчил бий. Байгаль орчны ерөнхий үнэлгээний зааврын дагуу археологийн судалгаа заавал хийлгэх ёстой байдаг. Археологийн судалгааг хийлгэхдээ дүгнэлт гаргаад хавсаргасан байна. Гэхдээ ШУА-ийн судлаачдын дүгнэлтээр соёлын ямар ч дурсгал байхгүй гэж дүгнэсэн. Гэтэл 2022 онд Ховд аймгийн судлаач н.Бямбасүрэнгээр ахлуулсан соёлын өвийн судлаачид ажиллаад тухайн ордтай давхацсан газарт соёлын өвийн үнэт дурсгал илрүүлж, улсын цахим бүртгэлд бүртгүүлсэн баримт нь бий. Энэ бол Ашигт малмалын тухай хууль, Соёлын өвийн тухай хуулийг ноцтой зөрчиж байгаа асуудал.

Ховд аймгийн Засаг дарга асан н.Нямдаваа:

-Эргэн тойрон ЮНЕСКО-гийн жагсаалтад орсон нүүдлийн шувуудын эх нутаг болсон Хар ус нуур, Хар нуур, цаашаа Завхан гол Айраг нуур руу цутгадаг ийм сайхан Монгол орны усны сангийн 40 хувь байгаа асар их баялагтай нутаг. Халзанбүргэтэйн хойно нь Төрийн тахилгатай Алтанхөхий уул, урд нь Хар ус нуур байгалийн цогцолбор газар бий. Экосистем нь маш эмзэг. Байнгын 7-10 м/сек хурдтай салхилдаг. Олборлолт явууллаа гэхэд 75 сая куб.метр шороог ухаж гаргана. Үүний 19 сая кубыг нь зөөнө. Энэ бол хэчнээн дэлбэрэлт болох вэ. Үндсэндээ энд байгалийн экологи яаж сүйрэх вэ гэдгийг та бүхэн сайн анхаарч бодох хэрэгтэй. Энэ бүх тоосжилт тэр сайхан усны эхийг яаж бохирдуулах вэ. Ан амьтан гэхэд аргаль, янгир, ирвэс, зэгсний улаан гахай гээд ховор амьтад бий. Шувууд судлаачдын хамгийн гол цэг болдог. Ховд голоос 8-12 км зайтай. Ойр орчны бүх ус гол мөрөн бохирдох нөлөөтэй.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2025 ОНЫ ЕСДҮГЭЭР САРЫН 24. ЛХАГВА ГАРАГ. № 179 (7676)

Уншигч Танд “Зууны мэдээ” сонины нийтлэлтэй холбоотой санал, шүүмжлэл, хүсэлт байвал zuuniimedee@gmail.com хаягаар илгээгээрэй.